Listeria

Wat is Listeria?
Listeria staat voor een infectie met de bacterie Listeria monocytogenes.

Welke dieren krijgen Listeria?
Alle dieren die ruwvoer eten of grazen kunnen Listeria krijgen. Het wordt daarom niet gezien bij de jongste lammeren. Meestal zien we het bij dieren ouder dan 1 jaar maar het kan een enkele keer optreden bij lammeren die in hun eerste levensjaar binnen gevoerd worden met kuilvoer.

Wat veroorzaakt Listeria?
Listeria wordt veroorzaakt door een bacterie die in de grond zit en zeer goed gedijt in een vochtige, warme omgeving. Daarom is het met name gelinkt met het voeren van schimmelende kuilen. De bacterie zit dan dus op het moment van inkuilen of hooien in het gras en door slechte conservering kan de bacterie gaan groeien. Zeker beschimmelde of vochtige stukken hooi of kuil die al even openliggen en waar dus veel zuurstof bij kan komen zijn gevaarlijk. Het is dus niet zo dat de Listeria een schimmel is maar daar waar schimmel in een kuil kan groeien kan ook Listeria groeien. Hooi is minder gevaarlijk omdat het droger is maar de infectie kan ook in hooi voorkomen.

De bacterie leeft dus normaal gesproken op het gras zelf en wordt door schapen, koeien en geiten zelf opgenomen en verspreid. Omdat dit gaat om kleine hoeveelheden worden ze daar niet ziek van. Onder warme, vochtige en modderige omstandigheden kan het wel dat ook op het land de infectie wel een kans krijgt en we zien dus een enkele keer ook Listeria bij grazende dieren.

Listeria is ook een bacterie waar mensen ziek van kunnen worden met verschijnselen die op griep lijken. Zwangere vrouwen kunnen er abortus van krijgen. Wees daarom altijd alert op de hygiëne als er dieren behandeld worden tegen Listeria, zeker als het een dier betreft die ook gemolken wordt.

Wat zie ik aan mijn schapen?
Een infectie met Listeria kan meerdere gevolgen hebben. De meest bekende is de neurologische vorm, hierbij veroorzaakt de bacterie een ontsteking in de hersenen waardoor de schapen raar gedrag gaan vertonen. Het meest typische beeld bestaat uit een eenzijdige ontsteking in de hersenen die aan 1 kant zorgt voor een verlamming van de spieren. Dit uit zich vaak eerst in een scheve kop, kwijlen omdat ze niet goed kunnen slikken, eenzijdige hangende lip, ooglid en oor. Als het doorzet kunnen de dieren ook die kant op rondjes gaan lopen en uiteindelijk verlammen ook de pootspieren aan die kant. Omdat de ontsteking niet altijd eenzijdig is maar soms ook de gehele hersenen aantast kunnen ze ook blind lijken, dwangmatig in een hoek staan te duwen, sterrenkijken of op hun zij liggen ‘fietsen’ op de grond. Koorts is vaak te meten maar niet altijd en een normale temperatuur sluit Listeria dus niet uit.

De minder bekende vormen van Listeria zijn verwerpen, oogontsteking en uierontsteking. Verwerpen kunnen ze op elk moment van de dracht doen, afhankelijk van wanneer ze de listeria met het voer hebben opgenomen. De ooi zelf hoeft dan niet ziek te zijn. De oogontsteking komt voornamelijk van direct contact met besmet hooi of kuil dat in de ogen prikt. Hier kunnen ze, in tegenstelling tot de oogontsteking als gevolg van Mycoplasma, wel een zweer in het oog van krijgen en is meestal eenzijdig.  Het komt voor dat in een koppel drachtige ooien op stal alle drie de vormen gezien worden bij verschillende individuen. Een enkele keer kan een uierontsteking optreden. Hoewel dit meestal geen klachten geeft bij het dier zelf en dus subklinisch verloopt is dit wel de gevaarlijkste bron van besmetting voor de mensen. Bij een koppel melkschapen- of geiten met Listeria problemen is het dan ook sterk af te raden om ongepasteuriseerde melk te drinken.

Hoe behandel ik Listeria?
Listeria is alleen te behandelen als je er heel snel bij bent. Het neurologische ziektebeeld verloopt soms zo snel dat ze binnen 12u van gezond naar comateus gaan. Dit verloop kan ook langzamer gaan, in dat geval is behandeling meer succesvol. Als de dieren nog kunnen eten en drinken is de prognose redelijk, als de dieren al aan de grond liggen is de prognose matig tot slecht.

Een behandeling moet ingezet worden met antibiotica en ontstekingsremmers. Er zijn meerdere antibiotica die kunnen werken maar omdat de hersenen niet makkelijk toegankelijk zijn voor antibiotica is het soms nodig om een hogere dosering dan normaal te geven en een langere kuur. Overleg daarom altijd met een dierenarts voor de behandeling gestart wordt.

Goede verzorging is essentieel in het herstel van dieren met Listeria. Zorg dat ze makkelijk bij voer en water kunnen en dat ze op een droge plek kunnen liggen. Als ze zelf al vlak liggen is het belangrijk ze ergens tegen aan te laten leunen zodat ze makkelijker adem kunnen halen en kunnen eten en drinken. Als de dieren niet meer reageren op de omgeving of de behandeling niet aanslaat is euthanasie de enige optie.

Hoe voorkom ik Listeria?
Listeria komt altijd uit het voer. Wees dus niet te zuinig op het weggooien van kuil en hooi van matige kwaliteit en dwing de dieren niet al het restvoer op te eten. Haal restvoer ook altijd weg uit de ruiven of voor het voerhek, dit is juist een uitstekende plek voor de Listeria om zich te vermenigvuldigen doordat er veel zuurstof bij komt en door speeksel van de dieren is het vaak vochtig geworden. Als je een eerste geval van Listeria hebt moet het betreffende voer weggegooid worden, inclusief alle resten die nog in de hokken liggen. Helaas kunnen de gevallen nog twee weken doorgaan (in uitzonderlijke gevallen zelfs zes weken) doordat ze het al hebben opgenomen maar meestal neemt het aantal gevallen af zodra het betreffende voer niet meer beschikbaar is. Preventief antibioticum gebruik werkt niet op dat moment en helaas is er geen vaccin beschikbaar.